خداوند اشاره مىفرمايد : وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اسْمَعُوا وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ . « 1 » از خدا بترس و گوش فرا ده و خدا فاسقين را هدايت نمىكند . يكى از بارزترين مصاديق ذكر ، قرآن است ، چنانچه خداوند در كلام خويش مكررا از قرآن به عنوان ذكر ياد مىفرمايد ؛ إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ . « 2 » همانا ما ذكر را نازل كرديم و محافظ آن خواهيم بود . حضرت على عليه السّلام در وصف مؤمنين حقيقى مىفرمايند : اذا ذكر الله هملت اعينهم حتى تبلّ جيوبهم و مادوا كما يميد الشجر يوم الريح العاصف خوفا من العقاب و رجاء للثواب . « 3 » وقتى در محضر ذكر خدا قرار مىگيرند چشم‌هايشان مملو از اشك مىشود تا آنجا كه از فرط گريستن گريبانشان خيس مىگردد . و چون درختى كه در معرض باد شديد قرار گرفته از ترس عقاب و به اميد ثواب تكان مىخورند . بنابراين خداوند در آيه مورد بحث ، كليهء مومنين را به خشوع در مقابل اقسام ذكر فرا خوانده و طبعات ناگوار عدم رعايت آن را خاطرنشان مىسازد . و در جاى ديگر مىفرمايد : إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ . « 4 » تنها از بندگان خدا علما هستند كه از او خشيت دارند . حضرت علامه طباطبايى در توضيح اين آيه مىفرمايند : « جمله‌اى است كه توضيح مىدهد چگونه و چه كسانى از آيات عبرت مىگيرند ؛ و اين آيات اثر خود را كه ايمان حقيقى به خدا و خشيت از او به تمام معناى كلمه است تنها به علما مىبخشد نه جهال . مراد از علماء ، علماى بالله است ؛ يعنى كسانى كه خداى سبحان را به اسماء و صفات و افعالش مىشناسند ؛ شناسايى تامى كه دل‌هايشان به وسيلهء آن آرامش مىيابد ؛ و لكه‌هاى شك و دو دلى از نفوسشان زايل گشته ، آثار ن در اعمالشان هويدا مىگردد ؛ و فعلشان مصدق قولشان مىشود . مراد به خشيت در چنين زمينه‌اى همان خشيت حقيقى است كه به دنبالش خشوع باطنى و خضوع در ظاهر نيز پيدا مىشود . اين ، آن معنايى

--> ( 1 ) . مائده / 108 ( 2 ) . حجر / 9 . ( 3 ) . نهج البلاغه ، خطبهء 96 . ( 4 ) . فاطر / 28 .